Gübre Tedarik Zinciri: Hammaddelerden Çiftlik Kapısına

Gübre tedarik zinciri tanımı
Gübre tedarik zinciri; doğal gaz, fosfat kayası ve potas cevheri olmak üzere üç temel hammaddeyi, mahsullerin büyümesi için ihtiyaç duyduğu azot (N), fosfor (P) ve potasyum (K) besinlerine dönüştürür. Her besin maddesinin kendine özgü bir tedarik zinciri, kendine has coğrafi yoğunlaşma riskleri ve kendine has nakliye lojistiği vardır. Doğal gaz, azotlu gübre üretiminin temelini oluşturan Haber-Bosch amonyak sentez sürecini besler. Fas, dünya fosfat kayası rezervlerinin yaklaşık %70’ine sahiptir. Kanada ve Rusya ise küresel potas arzında birlikte baskın konumdadır.

---

İçindekiler

1. Üç Besin Maddesi: N, P ve K Neden Ayrı Tedarik Zincirlerine Sahiptir?
2. Azot: Doğal Gazdan Üre ve UAN’a
3. Fosfor: Fas Kayasından DAP ve MAP’e
4. Potasyum: Potas Madenlerinden MOP ve SOP’ye
5. Jeopolitik Yoğunlaşma Riskleri
6. Gübreler Nasıl Taşınır: Limanlar, Terminaller ve ABD Dağıtımı
7. ABD İç Dağıtımı: Nehir, Demiryolu ve Kooperatif Ağı
8. Gübre Fiyatlandırması ve Piyasa Göstergeleri
9. Sıkça Sorulan Sorular
10. Önemli Çıkarımlar

---

Üç Besin Maddesi: N, P ve K Neden Ayrı Tedarik Zincirlerine Sahiptir?

Her gübre ürünü; mahsul büyümesini sınırlayan üç ana makro besin olan azot, fosfor ve potasyumun bir kombinasyonunu sağlar. Çoğu toprak bu üçünün de bir kısmını içerir, ancak modern yüksek verimli tarım bunları doğal süreçlerin yerine koyabileceğinden daha hızlı tüketir. Gübreler, mahsulün tükettiğini yerine koyar.

Üç besin maddesinin tamamen ayrı tedarik zincirlerine sahip olmasının nedeni basittir: tamamen farklı hammaddelerden gelirler.

Azot (N) havadan yapılır. 20. yüzyılın başlarında Almanya’da geliştirilen Haber-Bosch süreci, atmosferden azotu (havanın %78’i N₂’dir) alır ve amonyak (NH₃) üretmek için hidrojenle birleştirir. Hidrojenin bir yerden gelmesi gerekir ve şu anda bu kaynak neredeyse her zaman doğal gazdır. Bu nedenle doğal gaz maliyeti, azotlu gübre üretim ekonomisindeki baskın değişkendir.

Fosfor (P), tortul yataklardan çıkarılan bir mineral olan fosfat kayasından gelir. Fosfat kayası sentezlenemez veya ikame edilemez. Küresel rezervler coğrafi olarak yoğunlaşmıştır ve Fas, ekonomik olarak çıkarılabilir rezervlerin yaklaşık %70’ine sahiptir. Fosfat kayası olmadan fosfatlı gübre olmaz.

Potasyum (K), milyonlarca yıl önce buharlaşan denizlerin oluşturduğu cevher yatakları olan potastan gelir. Fosfat gibi potas da üretilemez; çıkarılması gerekir. Kanada (Saskatchewan), Rusya ve Belarus, dünyanın en büyük potas yataklarına sahiptir ve küresel arzda hakim durumdadır.

Bu nedenle her besin maddesinin farklı tedarik zinciri riskleri vardır: azot için gaz fiyatları; fosfor ve potasyum için maden coğrafyası ve siyasi faktörler.

---

Azot: Doğal Gazdan Üre ve UAN’a

Azotlu gübre tedarik zinciri, bir doğal gaz kaynağından başlar ve bir dizi kimyasal tesisten geçerek nihai gübre ürününe ulaşır.

1. Adım — Amonyak sentezi (Haber-Bosch süreci)

Doğal gaz, önce hidrojen üretmek için reforme edilir. Buhar metan reformu (SMR) süreci, doğal gazı yüksek sıcaklık ve basınç altında buharla bir katalizör üzerinden geçirerek hidrojen ve CO2 üretir. Hidrojen daha sonra Haber-Bosch reaktöründe 150-300 atmosfer basınçta ve yaklaşık 400-500°C’de havadan çıkarılan azot ile birleştirilir. Çıktı, ağırlıkça %82 azot içeren susuz amonyaktır (NH₃).

Amonyak, tüm azotlu gübrelerin temelidir. Toprağa doğrudan gübre olarak uygulanabilir (toprağa enjekte edilen susuz amonyak) veya diğer azotlu gübre ürünlerine işlenebilir.

2. Adım — Alt akış azot ürünleri

Ürün	N İçeriği	Üretim Yolu	Temel Kullanım Alanları
Susuz amonyak (NH₃)	%82 N	Doğrudan Haber-Bosch	ABD mısır kuşağı enjeksiyonu
Üre (CO(NH₂)₂)	%46 N	Amonyak + CO₂	Küresel — en yaygın kullanılan N gübresi
UAN (üre-amonyum nitrat çözeltisi)	%28-32 N	Amonyak + amonyum nitrat + üre	ABD sıvı N uygulaması
Amonyum nitrat (AN)	%33-34 N	Amonyak + nitrik asit	AB ve BDT — granül serpme
CAN (kalsiyum amonyum nitrat)	%27 N	AN + kireçtaşı	AB standart granül gübresi

Üre (%46 N), küresel azot tüketiminin %50’sinden fazlasını oluşturan dünyanın en önemli azotlu gübresidir. Yüksek azot konsantrasyonu, onu nakliye ve elleçleme açısından maliyet açısından verimli hale getirir. Doğal gazın ucuz olduğu yerlerde üretilir: Rusya, Orta Doğu (özellikle Suudi Arabistan ve Katar), Çin (doğal gaz yerine kömür gazlaştırma kullanarak) ve Trinidad ve Tobago.

Doğal gaz ve üre fiyatları yakından bağlantılıdır. Doğal gaz, üre üretimindeki değişken maliyetin %70-90’ını temsil eder. Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında 2022’de Avrupa doğal gaz fiyatları 300 €+/MWh seviyesine yükseldiğinde, üretim ekonomik olmadığı için Avrupa’daki azotlu gübre tesisleri kapandı. Bu durum Avrupa arzını azalttı ve küresel üre fiyatlarını 900 $/ton seviyesinin üzerinde rekor seviyelere taşıdı.

Depolama gereksinimleri: Susuz amonyak, basınç altında zehirli bir gazdır ve basınçlı depolama tankları (amonyak terminalleri) gerektirir. Üre bir katıdır (granül veya priel) ve kuru, kapalı depolama gerektirir. UAN, uzman tanklar gerektiren bir sıvıdır.

---

Fosfor: Fas Kayasından DAP ve MAP’e

Fosfatlı gübre tedarik zinciri madencilikle başlar ve üreye benzer ancak kimyasal olarak tamamen farklı olan granül gübre ürünleriyle sona erer.

1. Adım — Fosfat kayası madenciliği

Fosfat kayası esas olarak açık ocak işletmeciliği ile çıkarılır. Kaya, %12-30 P₂O₅ (fosfor pentoksit) konsantrasyonlarında fosfat minerali (genellikle florapatit) içerir. %10 P₂O₅’in altında kaya, madencilik için ekonomik değildir.

Başlıca fosfat kayası üreticileri:

Ülke	Üretim Payı	Rezerv Payı	Temel Operasyonlar
Fas	~%19 üretim	~%70 rezerv	OCP Group (devlet destekli) — dünyanın en büyük fosfat şirketi
Çin	~%45 üretim	~%5 rezerv	Çok sayıda yerel üretici
Mısır	~%5 üretim	Küçük pay	Aboukir, Abu Tartur
Rusya	~%7 üretim	~%3	PhosAgro
Ürdün	~%5 üretim	~%5	Jordan Phosphate Mines Company
Suudi Arabistan	~%3 üretim	Orta	Maaden

Fas’ın rezerv hakimiyeti, fosfat tedarik zincirinin belirleyici jeopolitik gerçeğidir. OCP Group (Office Chérifien des Phosphates), başta Batı Sahra bölgesi ve Fas’ın kendi içindeki Khouribga olmak üzere dünyanın en büyük fosfat rezervlerini kontrol etmektedir. Fosfat kayasının bir alternatifi yoktur ve Fas’ın rezervleri, mevcut tüketim oranlarında en az 200 yıldan fazla bir süre küresel tarım için hayati önem taşıyacaktır.

Çin, küresel fosfat kayasının yaklaşık %45’ini üretmektedir, ancak üretim hızına göre sınırlı rezerve sahiptir ve yerel arzı korumak için periyodik olarak ihracatı kısıtlamaktadır.

2. Adım — Zenginleştirme ve yaş asit üretimi

Maden sahasından gelen fosfat kayası, safsızlıkları gidermek için önce kırılır ve zenginleştirilir (yüzdürme veya yıkama ile konsantre edilir). Konsantre kaya (%28-36 P₂O₅), daha sonra fosforik asit (H₃PO₄) üreten yaş asit süreci adı verilen bir reaksiyonda sülfürik asit içinde çözülür.

Sülfürik asit önemli bir girdi ve maliyet kalemidir: nihai üründeki ton P₂O₅ başına yaklaşık 2,5-3 ton kükürt (sülfürik asit yapmak için) gerekir. Büyük fosfat üreticilerinin çoğunun sahada entegre sülfürik asit tesisleri vardır.

3. Adım — Gübre ürünleri

Fosforik asit, granül gübre ürünleri üretmek için amonyakla reaksiyona sokulur:

• DAP (diamonyum fosfat): %18 N, %46 P₂O₅. Küresel olarak en yaygın ticareti yapılan fosfat gübresi.
• MAP (monoamonyum fosfat): %11 N, %52 P₂O₅. Daha yüksek P içeriği; bazı karışım formülasyonlarında tercih edilir.
• TSP (triple süper fosfat): %46 P₂O₅, azot içermez. Amonyak olmadan üretilir.

DAP, baskın küresel fosfat gübresi ticaret ürünüdür. Fiyat göstergesi genellikle Tampa veya ABD Körfezi DAP’ı olarak USD/ton bazında belirtilir.

Fas’tan OCP, Suudi Arabistan’dan Maaden (Mosaic ile Ma’aden Phosphate Company bünyesinde ortak üretim yapan) ve Rusya’dan PhosAgro, dünyanın önde gelen DAP/MAP ihracatçılarıdır. En büyük ithalat pazarları Hindistan, Brezilya ve ABD’dir.

---

Potasyum: Potas Madenlerinden MOP ve SOP’ye

Potas (potasyum cevheri), milyonlarca yıl önceki kurumuş iç denizlerin kalıntıları olan antik yeraltı tuz yataklarından çıkarılır. En önemli mineral, potasyum klorür (KCl) ve sodyum klorür (NaCl) karışımı olan silvinit’tir.

Madencilik: Çoğu potas, 1.000-3.000 metre derinliklerde yeraltında çıkarılır. Konvansiyonel yeraltı madenciliğinde delme makineleri ve patlatma kullanılır. Çözelti madenciliği (cevherin yeraltında çözülüp yüzeye pompalanması) de bazı yataklarda kullanılır.

İşleme: Çıkarılan cevher, potasyum klorürü sodyum klorürden ayırmak için yüzdürme veya elektrostatik ayırma ile işlenir. Çıktı, potasyum klorür (KCl) olarak da adlandırılan ve %60-62 K₂O (potasyum oksit eşdeğeri) içeren MOP’tur (potasyum klorür).

MOP, tartışmasız en önemli potasyum gübresidir; tüm potas tüketiminin %90’ından fazlası MOP şeklindedir. Ucuzdur (SOP’ye kıyasla), yüksek çözünürlüğe sahiptir ve çoğu mahsul için uygundur.

SOP (potasyum sülfat) — %50 K₂O içerir ve klorür içermez. Klorüre duyarlı mahsuller (patates, sebze, narenciye, tütün) için tercih edilir. SOP’nin üretimi daha maliyetlidir; MOP’un sülfürik asit ile reaksiyona sokulmasıyla veya az sayıda doğal yataklardan (özellikle Searles Gölü, Kaliforniya ve bazı Alman madenleri) çıkarılmasıyla elde edilir. SOP genellikle MOP’a göre %50-100 primle işlem görür.

Başlıca potas üreticileri:

Ülke	Üretim Payı	Temel Şirketler
Kanada (Saskatchewan)	~%35	Nutrien (eski adıyla Potash Corp + Agrium), Mosaic
Rusya	~%20	Uralchem, EuroChem
Belarus	~%15	Belaruskali (devlet destekli)
Çin	~%15	SQM-China, Golmud
Almanya	~%5	K+S
İsrail, Ürdün	~%5	ICL (Israel Chemicals), APC

Kanada-Rusya-Belarus yoğunlaşması: Bu üç ülke birlikte dünya potasının yaklaşık %70’ini üretmektedir. Belarus’a (2021 seçim sonrası baskılarının ardından) ve Rusya’ya (2022 Ukrayna işgalinin ardından) uygulanan yaptırımlar, küresel ihracat arzının yaklaşık %30-35’ini ortadan kaldırdı ve MOP fiyatlarının 2021’de yaklaşık 250 $/ton iken 2022’de 900 $/ton’un üzerine çıkmasına neden oldu. Kanadalı üretici Nutrien üretime hız vererek yanıt verdi, ancak piyasa 18 aydan uzun bir süre dar kalmaya devam etti.

---

Jeopolitik Yoğunlaşma Riskleri

Gübre tedarik zinciri, tartışmasız herhangi bir büyük emtia tedarik zinciri arasında jeopolitik olarak en yoğunlaşmış olanıdır. Üç yoğunlaşma noktası öne çıkmaktadır.

Doğal gaz → Azot: Rusya dünyanın en büyük gaz üreticisidir ve 2022’den önce en büyük ihracatçı konumundaydı. Rus doğal gazı, Rusya’daki (Acron, EuroChem, PhosAgro’nun hepsinin azot operasyonları vardır) ve dolaylı olarak Avrupa genelindeki (Avrupa’daki gübre tesislerine ucuz gaz aracılığıyla) büyük ölçekli azotlu gübre üretimini desteklemiştir. 2022 Ukrayna işgalinin ardından Rus gazının kaybı, Avrupa’daki azotlu gübre üretiminin zaman zaman ekonomik olmamasına yol açtı. Gıda güvenliği hususları nedeniyle azotlu gübre ticareti büyük ölçüde yaptırım dışı tutulduğundan, Rusya yaptırımlara rağmen azotlu gübre ihracatçısı olarak kaldı.

Fosfat kayası → Fosfor: Fas’ın %70’lik rezerv hakimiyeti, nesiller boyu küresel tarımın fosfora erişiminin Fas ile ilişkilere ve OCP Group’un yatırım kararlarına bağlı olduğu anlamına gelmektedir. Çin’in fosfat ürünlerine yönelik periyodik ihracat kısıtlamaları (Çin, 2021-22’de DAP’a ihracat kotaları uyguladı) da Çin’in büyük pazar payı göz önüne alındığında aksamalara neden oldu.

Potas: Belarus ve Rusya, 2022’den önce küresel potas ihracatının yaklaşık %35’inden müştereken sorumluydu. Belaruskali’ye yönelik Batı yaptırımları (2021’den itibaren) ve Rus potas ihracatçılarına yönelik ekonomik baskı (2022’den itibaren), Kanadalı ve yaptırım uygulanmayan diğer üreticilerin üretimi artırmasıyla sadece kısmen azalan bir arz dar boğazı yarattı.

Bu yoğunlaşma riskleri, gübre tedarik zincirinin az sayıda ülkede alınan siyasi kararlara alışılmadık derecede yüksek düzeyde maruz kaldığı ve bu kararların küresel olarak tarımsal girdi maliyetlerini doğrudan etkilediği anlamına gelmektedir.

---

Gübreler Nasıl Taşınır: Limanlar, Terminaller ve ABD Dağıtımı

Farklı gübre ürünleri çok farklı fiziksel ve depolama gereksinimlerine sahiptir, bu da lojistiklerini yönlendirir.

Üre ve MOP (granül katılar): Genellikle Handymax (35.000-60.000 DWT) veya Panamax (65.000-80.000 DWT) gemileriyle dökme yük gemilerinde taşınır. Önemli ihracat limanları şunlardır: Yuzhne (Ukrayna, üre için), Vanino (Rusya, MOP için), Vancouver’daki Canpotex terminali (Kanada, MOP için) ve Jorf Lasfar (Fas, DAP/MAP için).

DAP/MAP (granül katılar): Üre ve MOP ile aynı dökme yük lojistiği. ABD’deki ana ithalat limanı, Tampa DAP fiyatının ABD gösterge fiyatı olduğu Tampa, Florida’dır.

Susuz amonyak: -33°C’de basınçlı sıvılaştırılmış gaz tankerleriyle (LPG tankerlerine benzer) taşınır. Bu, uzmanlaşmış ve pahalı bir nakliye piyasasıdır. Önemli amonyak ihracat terminalleri arasında Yuzhne (Ukrayna, şimdi büyük ölçüde aksamış durumda), Ras Al-Khair (Suudi Arabistan, Maaden terminali) ve Trinidad’daki ihracat terminalleri bulunur.

UAN (sıvı çözelti): Kimyasal tankerler veya sıvı gübre mavnalarıyla taşınır. Ton başına nakliyesi granül ürünlerden daha pahalıdır.

DAP ve üre nakliye ekonomisi: Üre %46 azot içerirken DAP %18 azot (artı %46 P₂O₅) içerdiğinden, besin birimi başına daha az fiziksel üre taşınması gerekir. Ancak her ikisi de küresel olarak milyonlarca ton ticarete konu olur ve başta Handymax segmenti olmak üzere önemli dökme yük gemisi talebini yönlendirir.

---

ABD İç Dağıtımı: Nehir, Demiryolu ve Kooperatif Ağı

ABD iç gübre dağıtım ağı büyük ve karmaşıktır; ithalat terminallerini ve yerel üretim tesislerini milyonlarca bireysel çiftlik işletmesine bağlar.

İthalat ve iç terminaller:

Gübreler ABD limanlarına gelir ve iç dağıtım terminallerine aktarılır. Önemli kıyı giriş noktaları:
– Körfez Kıyısı (New Orleans, Tampa, Houston): Üre, DAP ve potas için ana ithalat merkezi
– Pasifik Kuzeybatı (Portland): Canpotex’in batı ABD için birincil potas ithalat tesisi
– Büyük Göller (Detroit, Toledo, Cleveland): Doğu Mısır Kuşağı için ikincil ithalat noktaları

Kıyı terminallerinden gübreler iç bölgelere şu şekilde taşınır:
– Demiryolu: Kapalı huni vagonlarından oluşan blok trenler (granül gübreler için), büyük hacimleri uzun mesafelerde verimli bir şekilde taşır. CN, BNSF ve Union Pacific önemli demiryolu gübre taşıyıcılarıdır.
– Nehir mavnaları: Mississippi ve Ohio nehir mavna sistemi, gübreleri kuzeye, Mısır Kuşağı’na taşır; bu, tahılı ihracat için güneye taşıyan sistemin aynısıdır. Bunge, Agrium (şimdi Nutrien) ve CHS önemli mavna gübre nakliyecileridir.
– Kamyon: İç terminallerden perakende satıcılara ve kooperatiflere kısa mesafeli taşıma.

Bayi/kooperatif ağı:

Çiftliklere nihai teslimat genellikle tarımsal perakende bayileri veya çiftçi kooperatifleri aracılığıyla yapılır. CHS, MFA ve Growmark gibi büyük kooperatifler; Mısır Kuşağı genelinde gübre harmanlama tesisleri, amonyak depolama tesisleri ve perakende satış noktaları işletmektedir.

Susuz amonyak depolama ve uygulama:

Susuz amonyak (birim başına en ucuz azot, %82 N), uzmanlaşmış elleçleme gerektirir: kooperatif lokasyonlarında basınçlı depolama tankları (genellikle 30.000-100.000 galonluk servis tankları ve uygulama tankları), lisanslı uygulama ekipmanı ve eğitimli operatörler. Amonyak dağıtım ağı, esasen daha geniş gübre dağıtım zinciri içinde ayrı bir uzman lojistik sistemidir.

---

Gübre Fiyatlandırması ve Piyasa Göstergeleri

Gübre piyasaları, tahıllar veya metallerle aynı likiditeye sahip resmi vadeli işlem borsalarında işlem görmez. Fiyatlar; ikili görüşmeler, ihale süreçleri ve fiyat raporlama ajansı (PRA) değerlendirmeleri yoluyla belirlenir.

Önemli fiyat göstergeleri:

Ürün	Gösterge	Fiyat Raporlayıcı
Üre	FOB Karadeniz / FOB NOLA / CFR Hindistan	Argus Media, ICIS
DAP	FOB Tampa / FOB ABD Körfezi	Argus Media, Green Markets
MOP (potas)	CFR Brezilya / FOB Vancouver	Argus Media, CRU
Amonyak	FOB Yuzhne (şimdi sınırlı) / FOB Arap Körfezi	Argus Media, ICIS
UAN	FOB NOLA (New Orleans)	Green Markets

Fiyatlar oldukça değişken olabilir. Rusya-Ukrayna savaşının arzı aksatması, doğal gaz fiyatlarının yükselmesi (azot için) ve Belarus’a yönelik yaptırımların (potas için) birleşik etkisi, 2021-2022’de benzeri görülmemiş bir çoklu besin fiyat artışına yol açtı:

• Üre: 2020’de 200 $/ton → 2022’de 900+ $/ton zirvesi
• DAP: 2020’de 350 $/ton → 2022’de 900+ $/ton zirvesi
• MOP: 2020’de 250 $/ton → 2022’de 900+ $/ton zirvesi

Bu fiyat artışları küresel tarımsal girdi maliyetlerini doğrudan artırarak 2022-2023’te gıda fiyat enflasyonuna katkıda bulundu.

---

Sıkça Sorulan Sorular

Doğal gaz fiyatı gübre fiyatlarını neden etkiliyor?

Doğal gaz, tüm azotlu gübrelerin (üre, UAN, amonyum nitrat) temeli olan Haber-Bosch amonyak sentez süreci için hidrojen kaynağıdır. Doğal gaz genellikle bir azotlu gübre tesisinin değişken üretim maliyetinin %70-90’ını temsil eder. Gaz fiyatları yükseldiğinde azotlu gübre üretimi daha pahalı hale gelir ve fiyatlar buna göre artar. 2022 Avrupa gaz krizi (300 €/MWh üzerindeki fiyatlar), üretim ekonomik olmadığı için Avrupa’daki azotlu gübre tesislerinin kapanmasına neden oldu.

Fas, küresel tarım için neden bu kadar önemli?

Fas, dünyanın ekonomik olarak çıkarılabilir fosfat kayası rezervlerinin yaklaşık %70’ine sahiptir. Fosfat kayası, tüm fosfat (P) gübreleri için hammaddedir ve tarımda fosforun bir alternatifi yoktur. Tüm mahsuller fosfor gerektirir ve tükenen toprağın yenilenmesi gerekir. Fas’ın OCP Group’u açık ara dünyanın en büyük fosfat ihracatçısıdır. Fas’tan fosfat gelmese, küresel mahsul üretimi on yıllar içinde ciddi şekilde kısıtlanırdı.

2022’de gübre fiyatlarına ne oldu ve neden?

Üç eşzamanlı arz kesintisi, üç ana gübre besininin aynı anda yükselmesine neden oldu: (1) Rusya’nın Avrupa’ya gaz arzını azaltmasının ardından Avrupa doğal gaz fiyatları fırladı ve bu da Avrupa’da azot üretimini ekonomik olmaktan çıkardı; (2) Belarus’a uygulanan yaptırımlar küresel potas arzının yaklaşık %15’ini etkin bir şekilde ortadan kaldırdı; (3) Rusya (üç besin maddesinin de büyük bir ihracatçısı) uluslararası yaptırım tepkilerinden kaynaklanan itibar ve lojistik aksaklıklarla karşı karşıya kaldı. Aynı zamanda, COVID sonrası talep güçlüydü. Sonuç, 2022’de üre, DAP ve MOP’un hepsinin 900 $/ton’u aştığı üçlü bir besin fiyat artışı oldu.

Üre ve UAN arasındaki fark nedir?

%46 azot içeren, serpme veya gömme uygulamalarında kullanılan katı granül bir gübredir. UAN (üre-amonyum nitrat çözeltisi) %28-32 azot içeren, püskürtücü veya sulama sistemleri yoluyla uygulanan bir sıvıdır. UAN’ın birim azot başına taşınması daha pahalıdır ancak daha hassas sıvı uygulamasına izin verir ve katı üre uygulamasının azot kaybına neden olabileceği ideal olmayan sıcaklık koşullarında uygulanabilir. Her ikisi de amonyaktan elde edilen azotlu gübrelerdir.

Canpotex nedir ve neden önemlidir?

Canpotex, dünyanın en büyük iki potas üreticisi olan Nutrien ve Mosaic tarafından ortaklaşa sahip olunan bir Kanada potas ihracat şirketidir. Canpotex, Kanada’nın MOP ihracatını Vancouver ve Portland’daki terminali aracılığıyla koordine eder. Çin, Hindistan, Güneydoğu Asya ve Brezilya’daki büyük alıcılarla tedarik sözleşmeleri müzakere eder. Canpotex, birçok pazara en büyük MOP tedarikçisidir, yani Çinli ve Hintli alıcılarla yaptığı yıllık sözleşme müzakeresi, küresel potas ticareti için gösterge fiyatı belirler.

Gübrelerin depolama gereksinimleri nelerdir?

Depolama gereksinimleri büyük ölçüde değişir: Üre ve MOP, kapalı depolarda saklanan granül katılardır (topaklanmayı önlemek için kuru tutulmalıdır). DAP/MAP de kuru kapalı depolama gerektirir. Susuz amonyak basınçlı depolama tankları (250 psi’ye uygun), -33°C’de soğuk depolama, uzman güvenlik sistemleri ve eğitimli operatörler gerektirir. UAN, korozyona dayanıklı sıvı depolama tankları (paslanmaz çelik veya fiberglas) gerektirir. Farklı gübrelerin aynı tesiste depolanması, kirlenmeyi önlemek için sıkı bir ayrıştırma gerektirir.

---

Önemli Çıkarımlar

• Gübre tedarik zinciri, tamamen ayrı üç hammadde zincirinden geçer: azot için doğal gaz, fosfor için fosfat kayası ve potasyum için potas cevheri.
• Haber-Bosch süreciyle azot üretimi, tamamen doğal gazdan elde edilen hidrojene bağımlıdır; gaz fiyatları, üre ve diğer azotlu gübre üretim maliyetlerinin %70-90’ını belirler.
• Fas, OCP Group aracılığıyla dünyanın ekonomik olarak çıkarılabilir fosfat kayası rezervlerinin yaklaşık %70’ini kontrol eder — bu, hiçbir ikame hammaddesi olmayan ve küresel gıda güvenliği için nesiller boyu etkileri olan yapısal bir tekeldir.
• Kanadalı potas üreticileri (Nutrien, Canpotex aracılığıyla Mosaic) ve Rus/Belaruslu üreticiler birlikte küresel potas arzının yaklaşık %70’ini sağlar — Belarus’a 2021’den itibaren uygulanan yaptırımlar ve Rusya’ya 2022’den itibaren uygulanan baskı, küresel bir potas arz darboğazına neden oldu.
• Ana ticari azot ürünleri üre (%46 N, katı, küresel olarak en çok ticareti yapılan), UAN (%28-32 N, sıvı) ve susuz amonyaktır (%82 N, basınçlı gaz, uzman depolama gerektirir).
• Ana fosfat ürünleri DAP (18N-46P₂O₅) ve MAP’tir (11N-52P₂O₅); ana potas ürünü MOP’tur (%60-62 K₂O, potasyum klorür ile aynı).
• ABD iç gübre dağıtımı, Körfez Kıyısı ve Pasifik Kuzeybatı liman terminallerinden demiryolu ve nehir mavna sistemleri aracılığıyla, bireysel çiftlik işletmelerine hizmet veren kooperatif perakende ağlarına uzanır.
• Gübre fiyatları oldukça değişkendir ve ikili ticaret ve fiyat raporlama ajansları (Argus, ICIS, Green Markets) aracılığıyla belirlenir; üre, DAP ve MOP’un hepsi 2022’de, iki yıl öncesine göre 350 $/ton’un altından 900 $/ton’un üzerine çıkmıştır.

İlgili Okumalar

Bu makalede ele alınan konuları derinlemesine incelemek için şu ilgili rehberleri keşfedin: the countries that dominate nitrogen fertiliser production, the grain crop that consumes the largest share of global nitrogen ve another major row crop whose yields depend heavily on nutrient application.