En Çok Üre Üreten Ülkeler: Sıralamalar, Doğal Gaz Bağımlılığı ve Tedarik Zinciri Riskleri

Üre üreten ülkelerin tanımı
Üre, amonyak ve CO₂’den, büyük ve sürekli doğal gaz arzı gerektiren bir süreçle sentezlenen, dünyanın en çok ticareti yapılan azotlu gübresidir. Çin, yıllık 50-60 milyon ton ile dünyanın en büyük üreticisidir ancak üretimin çoğunu iç tüketim için elinde tutar. Rusya dünyanın önde gelen ihracatçısıdır. Katar, Mısır, Suudi Arabistan ve Endonezya da büyük üreticilerdir. Üre üretim coğrafyası neredeyse tamamen ucuz doğal gaza erişim tarafından belirlenir; düşük maliyetli gazı olmayan ülkeler rekabet edemez. Küresel piyasa; Çin’in ihracat yasakları, Rusya’ya yönelik yaptırımlar ve 2022 Avrupa enerji krizi ile defalarca sekteye uğramıştır.

---

İçindekiler

1. Küresel Üre Üretim Sıralamaları
2. Doğal Gaz Bağlantısı: Neden Coğrafya Kaderdir?
3. Çin: Üresini Çoğunlukla Kendine Saklayan Dev
4. Rusya: Dünyanın Baskın Üre İhracatçısı
5. Orta Doğu ve Kuzey Afrika: Gaz Zengini İhracatçılar
6. Hindistan: Dünyanın En Büyük İthalatçısı
7. Çin’in 2024 İhracat Yasağı: Bir Ülke Küresel Piyasaları Nasıl Hareketlendirdi?
8. Üre Nasıl Fiyatlandırılır: NOLA ve Küresel Göstergeler
9. Sıkça Sorulan Sorular
10. Önemli Çıkarımlar

---

Küresel Üre Üretim Sıralamaları

Üre üretimi, internette yaygın olarak dolaşan 2022 öncesi verilere göre önemli ölçüde değişmiştir. Ukrayna savaşı, Rusya yaptırımları, enerji krizi ve Çin’in ihracat kısıtlamaları tabloyu yeniden şekillendirmiştir. Aşağıda 2023-2024 dönemi tahminleri yer almaktadır:

Sıra	Ülke	Tahmini Kapasite (Milyon Ton/Yıl)	Net Ticaret Pozisyonu
1	Çin	55-65	Çoğunlukla iç tüketim; dönemlik ihracatçı
2	Rusya	15-18	Büyük ihracatçı
3	Hindistan	15-18	Yüksek üretime rağmen büyük ithalatçı
4	Katar	5-7	Büyük ihracatçı
5	Suudi Arabistan	4-5	İhracatçı (Sabic/Ma’aden)
6	Endonezya	3-5	Bölgesel ihracatçı
7	Mısır	3-5	Büyük ihracatçı
8	Umman	2-3	İhracatçı
9	ABD	4-6	Yerel üretime rağmen net ithalatçı
10	Ukrayna	1-2 (savaş öncesi)	2022 öncesi büyük ihracatçı; ciddi kesinti yaşandı

En önemli ayrım şudur: Üretim hacmi ile ihracat hacmi çok farklı şeylerdir. Çin, herhangi bir ülkeden daha fazla üre üretir ancak bunun büyük kısmını yurt içinde tüketir. Rusya daha az üretir ancak çok daha yüksek bir oranını ihraç eder. Katar nispeten mütevazı bir üretim kapasitesine sahip olmasına rağmen neredeyse her şeyini ihraç eder.

---

Doğal Gaz Bağlantısı: Neden Coğrafya Kaderdir?

Üre iki aşamada sentezlenir:

1. Aşama: Haber-Bosch amonyak sentezi
Azot (havadan) + hidrojen (doğal gazdan, buhar metan reformlama yoluyla) → amonyak (NH₃)

Doğal gaz (metan, CH₄), bu reaksiyon için hem hidrojen hammaddesini hem de enerjiyi sağlar. Süreç 150-300 bar basınç ve 400-500°C sıcaklıkta çalışır. Tasarımı gereği enerji yoğundur.

2. Aşama: Üre sentezi
Amonyak + CO₂ (reformlama sürecinden gelen) → üre (CO(NH₂)₂)

Sonuç: her bir ton üre, hammadde ve enerji için yaklaşık 580-600 metreküp doğal gaz gerektirir. Doğal gaz, üre üretim maliyetlerinin genellikle %70-80’ini oluşturur.

Bu tek gerçek, üre üretiminin tüm coğrafyasını açıklar:

• Ucuz ve bol doğal gaza sahip ülkeler üreyi rekabetçi bir şekilde üretebilirler: Rusya (düzenlenmiş iç fiyatlarla Gazprom gazı), Katar (North Field’dan gelen ilişkili gaz), Suudi Arabistan, Umman, Mısır, Cezayir.
• Pahalı veya ithal gaza sahip ülkeler rekabet edemez: Almanya, Fransa, Birleşik Krallık, Japonya. Avrupa’daki amonyak/üre üretimi, gaz fiyatlarındaki ani yükselişler sırasında dönem dönem tamamen durmuştur.
• Çin bir istisnadır: Hidrojen üretimi için hem doğal gaz HEM DE kömür gazlaştırmasını kullanır. Çin’in “kömürden üreye” tesisleri ton başına daha az verimlidir ancak kömür, gaza kıyasla ucuz olduğunda uygulanabilir durumdadır.

Avrupa doğal gaz fiyatları 2022’de (Rusya-Ukrayna savaşı ve Rusya’nın gaz tedarikini kesmesinin ardından) rekor seviyelere yükseldiğinde, Avrupa’nın azotlu gübre üretimi %60-70 oranında düştü. Fabrikalar boş kaldı. Bu durum, Avrupa ülkelerini ithalat piyasasına girmeye zorlayarak küresel üre arzını daralttı ve NOLA ile diğer gösterge fiyatlarını önemli ölçüde yukarı çekti.

Gaz maliyeti bağlantısı, üre fiyatlarının doğal gaz fiyatlarını bir gecikme ve çarpan etkisiyle takip ettiği anlamına gelir. Henry Hub (ABD gaz göstergesi) veya TTF (Avrupa gaz göstergesi) yükseldiğinde, azotlu gübre fiyatları genellikle haftalar veya aylar içinde bunu takip eder.

---

Çin: Üresini Çoğunlukla Kendine Saklayan Dev

Çin’in yıllık 55-65 milyon tonluk üre üretim kapasitesi, diğer tüm ülkeleri gölgede bırakır. Kıyaslamak gerekirse, toplam küresel üre ticareti yıllık yaklaşık 50-55 milyon tondur; Çin, uluslararası ticareti yapılan tüm hacimden daha fazlasını üretir ve çoğunu kendi evinde tüketir.

Dünyanın en büyüğü olan ve 1,4 milyar insanı besleyen Çin tarım sektörü, muazzam miktarda azotlu gübre gerektirir. Kuzey Çin Ovası ve diğer tarım bölgelerindeki buğday, pirinç ve mısır yetiştiriciliği yoğun bir şekilde gübreye bağımlıdır.

Çin hükümeti, iç arz yeterliliğini ve fiyat istikrarını sağlamak için zaman zaman üre ihracatını kısıtlar. Bu politika Çin dışında aşırı piyasa oynaklığı yaratır çünkü:

1. Çin ihracata izin verdiğinde, küresel fiyatları baskılayan devasa bir potansiyel tedarikçi olur.
2. Çin ihracatı yasakladığında veya kısıtladığında, çok büyük bir potansiyel arz kaynağı bir gecede yok olur ve küresel piyasaları sıkıştırır.

Çin güvenilir bir ihracat ortağı değildir; sadece fazlası olduğunda ve hükümet politikası izin verdiğinde küresel piyasalara katılan bir “artık” tedarikçisidir. Çin’den yapılan üre ithalatına güvenen alıcılar, defalarca gerçekleşmiş temel bir politika riskiyle karşı karşıyadır.

---

Rusya: Dünyanın Baskın Üre İhracatçısı

Rusya yılda yaklaşık 8-10 milyon ton üre ihraç eder; bu, toplam küresel ticaretin yaklaşık %15-20’sidir. Bu durum, Rusya’yı Katar, Mısır ve Umman’ın önünde hacim bazında dünyanın önde gelen üre ihracatçısı yapar.

Rusya’nın rekabet avantajı yapısal bir temele dayanır: Gübre üreticileri için iç doğal gaz fiyatları uluslararası piyasa seviyelerinin oldukça altında düzenlenmiştir, bu da Rus azot üreticilerine piyasa fiyatlı gazla çalışan Avrupalı, Asyalı veya Amerikalı rakiplerine karşı kalıcı bir maliyet avantajı sağlar.

Önemli Rus üreticiler arasında; Rusya’nın Ural ve Volga bölgelerine yayılmış amonyak ve üre kapasitesine sahip entegre gübre grupları olan EuroChem, Phosagro, Acron ve Uralchem bulunmaktadır.

Şubat 2022’den önce Rusya şunlar için büyük bir tedarikçiydi:
– AB ülkeleri (yaptırımlardan ve Rus arzından uzaklaşmaya yönelik gönüllü piyasa kararlarından önce)
– Brezilya (dünyanın en büyük tarımsal emtia ihracatçısı aynı zamanda büyük bir gübre ithalatçısıdır; Rusya, Brezilya’nın 1 numaralı üre tedarikçisiydi)
– Hindistan (Rusya’dan sağlanan dönemlik büyük satın alma ihaleleri)
– ABD (ticari ilişkiler bozulmadan önce ABD Körfez limanları aracılığıyla ithal ediliyordu)

2022 sonrası yaptırımlar karmaşık bir durum yarattı. ABD ve AB, Rus bireylere ve finansal kuruluşlara yaptırımlar uyguladı, ancak tarımsal tedarik kesintilerini önlemek için (sözde “istisna” kapsamında) gübre ürünlerinin kendilerine yaptırım uygulanmadı. Bununla birlikte, ikincil yaptırım riski, ödeme kanallarındaki zorluklar (SWIFT dışlamaları) ve nakliye/sigorta sorunları Rusya’nın ticaret akışını etkili bir şekilde azalttı ve alıcılarda ciddi bir tereddüt yarattı.

Net sonuç: Rus üresi uluslararası düzeyde, özellikle Brezilya, Hindistan ve Afrika ile Güneydoğu Asya’nın bazı bölgelerine ticaret yapmaya devam ediyor, ancak yaptırım uygulanan bir ülkeden tedarik sağlamanın lojistik ve itibar zorluklarını yansıtacak şekilde iskontolu fiyatlarla satılıyor.

---

Orta Doğu ve Kuzey Afrika: Gaz Zengini İhracatçılar

Katar, neredeyse tamamı ihracat için olmak üzere yıllık 5-7 milyon ton üre üretir. Katar’ın Mesaieed Sanayi Şehri, dünyanın en büyük tek saha üre üreticilerinden biri olan QAFCO’ya (Katar Gübre Şirketi) ev sahipliği yapar. Katar’ın North Field sahası dünyanın en büyük doğal gaz rezervuarıdır; Katarlı ürenin üretim maliyetleri küresel olarak en düşük seviyeler arasındadır. Katarlı üre; Hindistan, Güneydoğu Asya, Avrupa ve Latin Amerika’ya gider.

Mısır, Damietta ve İskenderiye sanayi bölgelerinde yoğunlaşan üretimiyle önemli bir üre üreticisi ve ihracatçısı olarak ortaya çıkmıştır. Mısır’ın Akdeniz’deki (Eni tarafından işletilen Zohr sahası) gaz üretimi, yerel gübre çıktısını desteklemiştir. Mısır öncelikle Avrupa, Türkiye ve Sahra Altı Afrika’ya ihracat yapmaktadır.

Suudi Arabistan, Jubail ve Yanbu’daki tesisleriyle Ma’aden (Suudi Arabistan Madencilik Şirketi) ve Sabic aracılığıyla üre üretmektedir. Suudi Arabistan gübresi, ham gaz yerine katma değerli ürün ihraç etmek üzere tasarlanmış, hükümetin stratejik bir sektörüdür.

Umman, başta Hindistan’a tedarik sağlayan Oman India Fertiliser Company (OMIFCO) ve diğer ortak girişimler aracılığıyla büyüyen bir üre ihracatçısı olarak ortaya çıkmıştır.

Endonezya, çoğu yoğun tarım yapılan Java ve Sumatra adalarında tüketilmek üzere yıllık yaklaşık 3-5 milyon ton üre üretir. Endonezya, iç politikaya ve üretim performansına bağlı olarak bazı yıllarda net bölgesel ihracatçı, bazılarında ise net ithalatçıdır.

---

Hindistan: Dünyanın En Büyük İthalatçısı

Hindistan bariz bir paradoks sunar: Dünyanın en iyi üre üreticilerinden biri (yıllık 15-18 milyon ton) VE tutarlı bir şekilde dünyanın en büyük üre ithalatçısıdır (yıllık 5-8 milyon ton). Nedeni: Hindistan’ın muazzam bir tarım sektörü tarafından yönlendirilen iç üre talebi, büyük iç üretim kapasitesini bile aşmaktadır.

Hindistan hükümeti çiftçilere üre için ağır sübvansiyonlar sağlar; bu, üreyi Hint çiftçiler için etkili bir şekilde ücretsiz veya ücretsiz seviyesine yakın kılan siyasi bir taahhüttür. Bu sübvansiyon, yapısal aşırı tüketime neden olur ve fiyattan bağımsız olarak ithalat hacimlerini neredeyse kesin hale getirir.

Hindistan Gübre Bakanlığı, küresel üre ihracatçıları tarafından yakından izlenen (Hindistan’ın devlet ticaret şirketi MMTC aracılığıyla yönetilen) yüksek hacimli üre ithalat ihaleleri yürütür. Tek bir Hint ihalesi 500.000 ila 1.000.000 ton üreyi absorbe edebilir; bu ihaleler kapandığında küresel fiyatları hareketlendirir.

Hindistan, ithalat bağımlılığını azaltmak için iç kapasiteyi aktif olarak genişletmeye çalışmaktadır. Birçok üre tesisi planlanmakta veya inşa edilmektedir. Ancak Hindistan, ülke içinde bol miktarda ucuz doğal gaza sahip değildir, bu nedenle yeni kapasite genellikle ithal LNG’ye dayanır – bu da doğrudan üre ithal etmeye kıyasla maliyet avantajını sınırlar.

---

Çin’in 2024 İhracat Yasağı: Bir Ülke Küresel Piyasaları Nasıl Hareketlendirdi?

2023’ün sonlarında ve 2024 boyunca Çin, bahar ekim sezonu öncesinde iç arzı korumak ve yerel gübre fiyatlarını kontrol altında tutmak için üre ihracatını kısıtladı. Çin hükümetinin gerekçesi: ulusal gıda güvenliği uygun fiyatlı gübre gerektirir; ihracata izin vermek iç arzı azaltır ve Çinli çiftçiler için fiyat artışı riskini doğurur.

Küresel piyasanın tepkisi anında oldu:
– Potansiyel arz kaynaklarından biri ihracat piyasasından silindiği için küresel üre fiyatları keskin bir şekilde yükseldi
– Hindistan özellikle etkilendi: 2024’ün başlarındaki Hindistan ithalat ihaleleri, Çinli tedarikçiler fiilen yokken daha az teklif aldı ve beklenenden daha yüksek fiyatlarla kapandı
– Tarımsal sezonları için ithalata yoğun bağımlı olan Brezilyalı alıcılar, Çin dışındaki arz için daha yoğun rekabet ettiler
– Dünya genelindeki çiftçiler ve ticaret şirketleri, Rusya, Katar, Mısır ve Umman’dan yükselmiş fiyatlarla arz güvenliğini sağlamak için mücadele ettiler

Bu bölüm, yapısal bir kırılganlığı gözler önüne serdi: küresel üre ticareti, Çin’in darlık dönemlerinde istekli bir dengeleyici tedarikçi olmasına dayanır. Çin (uluslararası piyasalarla ilgisi olmayan iç politika nedenleriyle) çekildiğinde, Rusya, Orta Doğu ve küçük üreticilerden gelen kalan arz, fiyat etkisi yaratmadan boşluğu doldurmak için yetersiz kalır.

Bu model tekrarlanmıştır: Çin 2021’de (kısmen iç arz endişeleri ve Çin enerji krizi sırasındaki kömürden üreye tesis enerji kısıtlamalarına atıfta bulunarak), tekrar 2022-2023’te ve tekrar 2024’te üre ihracatını kısıtladı.

---

Üre Nasıl Fiyatlandırılır: NOLA ve Küresel Göstergeler

Üre, metaller veya enerji gibi vadeli işlem borsalarında işlem görmez. Fiyatlar ikili görüşmelerle belirlenir ve fiyat raporlama ajansları anket sonuçlarına dayalı değerlendirilmiş fiyatları yayınlar.

NOLA (New Orleans) üre mavna fiyatı, ABD’nin birincil fiyat göstergesidir. Mississippi Nehri sistemi üzerinden Midwest tarım arazilerine giden azotlu gübrelerin ana dağıtım merkezi olan New Orleans’a mavna ile teslim edilen granül ürenin (prill veya granül) fiyatını yansıtır. NOLA üre fiyatları haftalık olarak Green Markets (şimdi Bloomberg’in parçası) tarafından yayınlanır ve birçok ABD yerel gübre sözleşmesinde referans olarak kullanılır.

Ana uluslararası göstergeler:
– Mısır FOB (free on board, Mısır limanları): Orta Doğu/Kuzey Afrika üretici fiyatlandırmasını yansıtır, Avrupa ve Afrika piyasa fiyatlandırması için yakından izlenir
– Baltık FOB: Baltık limanlarından ihraç edilen üre için Avrupa/Rus üretici fiyatlandırmasını yansıtır
– Yuzhny (Ukrayna) FOB: tarihsel olarak Karadeniz üresi için önemlidir; 2022’den beri ciddi şekilde sekteye uğramıştır
– Orta Doğu FOB (çeşitli): Katar, Suudi Arabistan, Umman ihracat fiyatlandırması
– Hindistan CFR (cost and freight, Hint limanları): Hindistan’ın büyük ithalat ihaleleri, Asya ithalat piyasaları için düzenli bir fiyatlandırma sinyali oluşturur

Platts (S&P Global), Argus Media ve ICIS, üreyi kapsayan başlıca fiyat raporlama ajanslarıdır. Haftalık veya iki haftalık değerlendirmeleri, sözleşme referans fiyatları olarak kullanılır.

Üredeki fiyat oynaklığı aşırı olmuştur. NOLA üresi 200 $/kısa tonun altından (2019-2020) 850 $/kısa tonun üzerine (2022 zirvesi) çıkmıştır; bu dört katlık hareket öncelikle Avrupa gaz krizi, Çin ihracat kısıtlamaları ve tedarik zinciri kesintileri tarafından yönlendirilmiştir.

---

Sıkça Sorulan Sorular

Doğal gaz üre üretimi için neden bu kadar önemlidir?

Doğal gaz, Haber-Bosch amonyak sentezi süreci için hem hidrojen hammaddesini (buhar metan reformlama yoluyla) hem de enerji girdisini sağlar. Üretilen her ton üre başına yaklaşık 580-600 metreküp doğal gaz tüketilir. Gaz, üretim maliyetlerinin %70-80’ini oluşturduğundan, üre üretimi sadece doğal gazın ucuz ve bol olduğu yerlerde ekonomik olarak uygulanabilirdir; Orta Doğulu, Rus ve bazı Asyalı üreticilerin baskın olmasının nedeni budur.

Çin neden üre ihracatını kısıtlıyor?

Çin hükümeti, iç arzı korumak ve Çin’in büyük çiftçi nüfusu ve gıda güvenliği öncelikleri göz önüne alındığında siyasi açıdan hassas olacak yerel gübre fiyat enflasyonunu önlemek için üre ihracatını zaman zaman kısıtlar. Çin, ticari bir politika olarak üre ihraç etmez; iç arz bol olduğunda ve politika izin verdiğinde artık fazlasını ihraç eder.

Yaptırımlara rağmen Rusya’nın üresi piyasaya nasıl ulaşıyor?

ABD ve AB’nin Rusya’ya yönelik yaptırımları, gübre akışlarını engellemenin küresel gıda güvenliği sorunlarına yol açacağını kabul ederek, gübre ürünlerini (üre dahil) ticaret kısıtlamalarından özel olarak muaf tutmuştur. Bununla birlikte, finansal kuruluşlara, nakliye şirketlerine ve sigorta sağlayıcılarına yönelik yaptırımlar dolaylı sürtünme yaratır. Rus üresi, genellikle aracılar veya yaptırımlara tabi olmayan nakliye kanalları aracılığıyla Brezilya, Hindistan ve diğer büyük pazarlara ulaşmaya devam etmektedir.

Granül ile prill üre arasındaki fark nedir?

Üre iki fiziksel formda üretilir: prill (bir kuleden sıvı üre püskürtülerek üretilen küçük küresel parçacıklar) ve granül (granülasyon ile üretilen daha büyük, daha sert parçacıklar). Granül üre, harmanlama ve serpme ekipmanlarında daha iyi işlendiği ve daha düşük toz ve topaklanma riski olduğu için çoğu tarımsal uygulama için tercih edilen form haline gelmiştir. Bazı pazarlar, özellikle granül arzının bulunmadığı veya belirli uygulama yöntemlerinin daha küçük parçacık boyutu tercih ettiği yerlerde prill üre kullanmaya devam etmektedir.

NOLA fiyatı nedir ve neden önemlidir?

NOLA, New Orleans, Louisiana’nın kısaltmasıdır; okyanus aşırı gemilerin, Midwest tarım arazilerini besleyen nehir mavnalarına boşaltım yaptığı ana ABD gübre ithalat ve dağıtım merkezidir. Green Markets (Bloomberg) tarafından haftalık yayınlanan NOLA granül üre mavna fiyatı, ABD üre ticareti için standart referans fiyatıdır ve Kuzey Amerika piyasa göstergesi olarak yaygın şekilde takip edilir.

Hindistan’ın üre sübvansiyonu küresel piyasaları nasıl etkiliyor?

Hindistan hükümeti, üre üreticilerine ve ithalatçılarına ton başına bir sübvansiyon sağlayarak, büyük ölçüde iskontolu üreyi çiftçilere aktarır. Bu politika, Hindistan’ın iç üre talebini fiyata göre nispeten esnek olmayan bir hale getirir; dünya fiyatları yükseldiğinde bile tüketim çok düşmez. Sonuç olarak Hindistan, fiyattan bağımsız olarak önemli hacimlerde ithalat yapmak zorundadır ve bu da onu küresel piyasalarda güvenilir bir alıcı yapar. Hindistan’ın ihale hacimleri bir talep sinyali olarak izlenir.

---

Önemli Çıkarımlar

• Çin dünyanın en büyük üre üreticisidir (yıllık 55-65 milyon ton) ancak çoğunu yurt içinde tüketir; iç politika tarafından yönetilen öngörülemez kullanılabilirliğe sahip dengesiz bir ihracatçıdır.
• Rusya, düzenlenmiş piyasa altı iç doğal gaz fiyatlarından kaynaklanan yapısal bir maliyet avantajıyla dünyanın en büyük üre ihracatçısıdır (yıllık ~8-10 milyon ton).
• Üre üretim coğrafyası ucuz doğal gaza erişim ile belirlenir; Katar, Suudi Arabistan, Umman, Mısır ve Rusya, düşük maliyetli gaza erişimleri nedeniyle rekabetçi bir şekilde üre üretirler.
• Doğal gaz, üre üretim maliyetlerinin %70-80’ini oluşturur; gaz fiyatları yükseldiğinde (2022’de Avrupa’da olduğu gibi), üre üretimi ekonomik olmaz ve fabrikalar kapanır.
• Çin’in 2024 ihracat yasağı, küresel piyasalardan büyük bir potansiyel arz kaynağını bir gecede çıkardı; bu da Hindistan, Brezilya ve ithalata bağımlı diğer pazarlarda fiyat artışlarına ve arz sıkıntısına neden oldu.
• Hindistan hem büyük bir üretici (~15-18 milyon ton/yıl) hem de dünyanın en büyük ithalatçısıdır (~5-8 milyon ton/yıl), çünkü devlet destekli iç talebi yerel üretim kapasitesini aşmaktadır.
• NOLA (New Orleans) mavna fiyatı ABD üre göstergesidir; uluslararası göstergeler arasında Platts, Argus ve ICIS tarafından yayınlanan Mısır FOB, Baltık FOB ve Orta Doğu FOB bulunmaktadır.

İlgili Okumalar

Bu makalede ele alınan konuları derinlemesine incelemek için şu ilgili rehberleri keşfedin: the broader input chain from raw material to farm gate ve the gas markets that set feedstock costs for ammonia plants.